"Iemand zei me dat het woord 'medemenselijkheid' in het Nederlands niet meer voorkomt. Dan moet je alert zijn: als zulke belangrijke woorden niet meer gebruikt worden, dan beweeg je je misschien een gevaarlijke kant op."

Antjie Krog (1952) debuteerde op 18-jarige leeftijd met de dichtbundel Dogter van Jefta en groeide uit tot een van de belangrijkste dichters van Zuid Afrika. Naast poëzie schrijft ze proza, toneel en non–fictie.  Midden jaren negentig deed Krog voor de Zuid-Afrikaanse radio verslag van de zittingen van de Waarheids- en Verzoeningscommissie, die onder voorzitterschap stond van aartsbisschop Desmond Tutu. De duizenden getuigenissen voor deze commissie van slachtoffers, daders en andere betrokkenen van het Apartheidsregime maakten deel uit van de pogingen van de inwoners van Zuid-Afrika om in het reine te komen met de verschrikkingen van het recente verleden. Haar ervaringen met de commissie verwerkte Krog in 'De kleur van je hart'. Aan de Universiteit van West Kaap is ze professor in de manifestatie van sociale ontwikkeling in Afrikaanse teksten.

Krog spreekt over een verschil tussen het Westerse ‘zelf’ en het Afrikaanse ‘zelf’. Het Westerse ‘zelf’ is doordrenkt van individualiteit, het Afrikaanse ‘zelf‘ hangt altijd samen met de community, natuurlijk is er een ík’, maar dat staat altijd in relatie tot de gemeenschap. In het westen is zoveel nadruk op het zelf, dat hoe zelver je wordt, hoe kleiner je gemeenschapsbesef en hoe doder je spiritueel wordt. Nu hebben jullie het moeilijk, maar naar Afrika kijken kan je helpen!

Antjie Krog is geïnspireerd door de Afrikaanse Ubuntu filosofie. Daarin staat het idee centraal dat elk mens deel uitmaakt van een groter geheel en ook verantwoordelijk is voor dat grotere geheel. 'Ik ben omdat wij zijn' is het motto van het Nederlandse initatief Ubuntu in de polder. Het begrip Ubuntu, afkomstig uit de Bantoetalen, is internationaal bekend geworden omdat het genoemd werd als inspiratiebron door mensen als Nelson Mandela en aartsbisschop Desmond Tutu, die er tevens een theologische invulling aan geeft. Het is opvallend dat de Canadese filosoof Charles Taylor, die ook in onze serie aan het woord komt, ook sterk het belang van gemeenschap tussen mensen benadrukt, en dat hij vanuit een westerse filosofische traditie (in zijn geval ongetwijfeld extra gekleurd door het christendom) uitkomt op een positie die door de Afrikaanse Ubuntu filosofie vanuit een heel andere benadering ook bereikt wordt.

"Na lezing van Krog ben ik anders naar de wereld gaan kijken: met meer deernis, meer begrip en eindeloos meer vergeving."
- Andre Brink

LUX

LUX heeft Antjie Krog geïnterviewd in het Haus der Kulturen der Welt in Berlijn op 28 oktober 2009, waar ze was voor de conferentie Dealing with the Past, Reaching the Future. Delen uit dit interview zijn in onze serie Grote denkers over de toekomst te zien in de volgende uitzendingen:
Aflevering 1: Mondialisering
Aflevering 3: Moraal
Aflevering 4: Verbondenheid
Op de pagina's van de afleveringen zijn de uitzendingen terug te zien.

Uit aflevering 3:

"Ubuntu is de Zuider-Afrikaanse filosofie dat ik 'n mens ben omdat jij dat ook bent. Ik kan geen mens zijn als jij geen mens bent. Een van de grote dilemma's is de aanhoudende druk vanuit het dominante Westen om te individualiseren. De economie, het denken, alles is gebaseerd op wat het individu doet. Met andere woorden, het individu wordt de motor die de westerse beschaving aandrijft. Maar in het proces van nadruk op het individu, wordt het individu afgesneden en wordt hem wijsgemaakt dat alles om mij draait, dat ik in mijn denken bepaal wat goed en kwaad is. Maar dat is niet waar. Elk individu is verbonden met alle anderen.

Het is een mythe geworden dat de mens als zuiver individu leeft. In de manier waarop Afrikanen naar de wereld kijken kan het individu eenvoudig niet bestaan zonder anderen. Ik creëer mijn individualiteit alleen maar op één manier: In interactie met jou. Hoe meer ik dingen doe die ook goed zijn voor jou, des te beter ik word als mens. Door dagelijks te werken voor mezelf en in het voordeel van anderen maak ik van mezelf een persoon, bouw ik mijn persoon-zijn, mijn mens-zijn. Maar als ik voor mijzelf ga werken, voor mijn eigen eer en voor mijn eigen voorspoed en mezelf loskoppel van jou: ‘jij kan honger hebben, maar dat doet me niks. Ik verdien geld voor mezelf,’ dan sterf ik volgens de Afrikaanse wereldbeschouwing eigenlijk. Ik ben eigenlijk dood.

Van iemand als Mandela, kan je zeggen dat hij een sterk individu is, maar de manier waarop Mandela een strategie opstelt, en hoe hij moet functioneren, is absoluut ingebed in een collectieve manier van denken. En dat maakt hem als staatshoofd bijzonder. Niet omdat hij hij is, maar omdat hij zijn strategie heeft ingebed in de collectiviteit. Hetzelfde geldt voor aartsbisschop Tutu. Tutu is een christen, maar zijn christen-zijn is diep ingebed binnen ubuntu, binnen medemenselijkheid. Dat maakt zijn christen-zijn zo anders en zo sterk en zo buitengewoon."

Uit aflevering 1:

"Twintig jaar geleden, toen ik voor het eerst in Nederland was, konden de Nederlanders het allemaal zo helder zeggen. We moesten af van de apartheid
en 't was helemaal verkeerd om bang te zijn voor de zwarten. ‘Hun levensstandaard en manier van leven is anders dan de onze. Wees niet zo conservatief, reik ze de hand.’ Nederland reikte allerlei huidskleuren en godsdiensten de hand, en allerlei geslachten en seksuele voorkeuren. Nederland was hét tolerante land. Maar als ik nu terugkom, merk ik dat er steeds meer angst is over de vraag hoe je moet samenleven met die 'anderen'."

Fragment van ons interview met Antjie Krog dat niet in de uitzendingen opgenomen is, over de verbindingen tussen mensen en het kennen van de hartklop van de ander:


Links

Op 14 januari 2010 hield Antjie Krog de Winternachtenlezing. Daarin presenteerde ze een nieuwe versie van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vanuit Zuid-Afrikaans perspectief. De lezing draagt een dubbele titel: Een Universele Verklaring van Onderlinge Verbondenheid en Universele Suggesties voor Tolerantie. De volledige tekst van Krog's lezing is exclusief op onze site te lezen op deze pagina. Ook aan een aantal andere programma's van het internationale literatuurfestival Winternachten levert Krog een bijdrage. Winternachten vindt plaats van 14 t/m 17 januari 2010 (met naast Krog o.a. Jonathan Safran Foer en Ramsey Nasr). Het thema van dit jaar is regels.

Van 14 t/m 26 februari reist Antjie Krog met de schrijverskaravaan van Saint Amour langs een aantal Nederlandse theaters. Veel aandacht voor Krog is er daarnaast vanwege het verschijnen van Hoe zeg je dat, een nieuwe bloemlezing waarin ze zelf een keuze gemaakt heeft uit haar meest persoonlijke gedichten. Later dit voorjaar verschijnt vervolgens Niets liever dan zwart, de vertaling van Begging to be black.

In 2006 hield Antjie Krog de Van der Leeuw-lezing:
"I speak, holding up your heart..." Cosmopolitanism, Forgiveness and leaning towards Africa. Als titel van de 24e Van der Leeuw-lezing koos Antjie Krog een zin uit een Afrikaans volksverhaal over de dood van een jager, Death on the hunting ground. Dat verhaal is voor haar het begin van een zoektocht naar de manier waarop in Afrika wordt omgegaan met schuld en vergeving.

Nederlandse site met informatie over Antjie Krog en een aantal gedichten.

Engelstalige pagina van Poetry International, met naast links en artikelen een aantal gedichten van Krog, met audio van Krog die de gedichten voordraagt.

Pagina over Antjie Krog bij VPRO boeken met o.a. radio fragmenten.

Zie over Ubuntu behalve de links in de tekst hierboven ook deze uitzending van De kracht van Afrika.

In 2004 schreef Krog een verdediging van de poëzie.

Nelleke Noordervliet in gesprek met Antje Krog. (video)

Interview door Bas Heijne, met name over de Apartheid en de verwerking daarvan.

Interview met Antjie Krog uit de NRC over de Waarheids- en Verzoeningscommissie.

Interview met Antjie Krog over de literaire betekenis van de bijbel.

Engelstalig interview met de nadruk op haar poëzie.

Onlangs heeft Krog een nieuw non-fictie boek gepresenteerd, Begging to be black. Een fragment uit het boek is hier te vinden. Zie ook dit artikel.

Address with poetry and song: African forgiveness, too sophisticated for the West. Essay van Antjie Krog geschreven voor het vierde internationale literatuurfestival van Berlijn in 2004 (deel twee hier).

Meer gedichten van Krog zijn o.a. hier, hier, hier en hier te vinden.

Bij de Avond van het liefdeslied van de NPS zong Wende Snijders onderstaand lied, Vertrekkend, op een tekst van Antjie Krog.


Selectieve bibliografie

Dogter van Jefta (1970)

Relaas van 'n moord (1995), vertaald als Relaas van een moord, novelle over apartheid

Country of my skull (1998), vertaald als De kleur van je hart, verslag van de Waarheids- en Verzoeningscommissie (recensie)

Kleur kom nooit alleen nie (2000), vertaald als Kleur komt nooit alleen
A change of tongue (2003), vertaald als Een andere tongval, autobiografische verhalen

Liederen van de Blauwkraanvogel (2003), vertalingen van oude Afrikaanse gedichten

Wat de sterren zeggen (2004), bloemlezing inclusief cd met voordracht

Verweerskrif (2006), vertaald als Lijfkreet

Waar ik jou word (2009), uitgegeven in het kader van de Gedichtendag

Hoe zeg je dat (januari 2010), een nieuwe bloemlezing uit haar werk, waarin ze zelf een keuze maakte uit haar mooiste persoonlijke gedichten, waarvan vele nog niet eerder in het Nederlands vertaald zijn.
    
Begging to be black (2010), nieuw boek over een controversiële moordzaak in Zuid-Afrika, de Nederlandse vertaling verschijnt in mei 2010 bij uitgeverij Contact onder de titel Niets liever dan zwart. Het boek sluit aan bij De kleur van je hart en Een andere tongval.

Gedichten



waar ek jy word

4

oor-ruisend deur ons
houvassende kapasiteit
op hierdie kniebare aardmantel

kan ek nie nie-jy wees nie
jy nie niemand wees nie
ons nie nêrens wees nie
die ongehoorde behorende woord
nie nie-gesê word deur ons nie

my hart haper — gewigloser as tevore
dog brugbaar

daar waar ek anders as jy is
begin ek     dis waar

maar daar waar ek jy is
jy geword het     sing ek buite myself
ligte polsslae kwiksilwersingend
iets anderkant alle mensheid gekaats

waar ik jou word

4

overweldigd door ons
vermogen om vast te houden
op deze kneedbare aardmantel

kan ik niet niet-jij zijn
jij niet niemand zijn
wij niet nergens zijn
het ongehoord behorende woord
niet niet-gezegd worden door ons

mijn hart hapert — gewichtlozer dan tevoren
maar overbrugbaar

daar waar ik anders ben dan jij
begin ik     het is waar

maar daar waar ik jou ben
jou geworden ben     zing ik buiten mezelf
lichte polsslagen kwikzilverzingend
iets voorbij de hele mensheid gekaatst

Antjie Krog (1952)
Nederlandse vertaling: Robert Dorsman / Jan van der Haar
Uit: Waar ik jou word (2009) / Hoe zeg je dat (2010)




Land van genade en verdriet

8

vanweë die verhale van verwondes
lê die land nie meer tussen ons in nie
maar binne-in

sy haal asem
gekalmeer na die litteken
aan haar wonderbaarlike keel

in die wieg van my skedel sing dit
ontbrand dit
my tong my binneste oor die gaping van my hart
sidder vorentoe na die buitelyn
van n woordeskat nuut in sag, intieme keelklanke

van my siel leer die retina oopgaan
daagliks n duisend woorde
skroei my tot n nuwe tong

ek is vir altyd verander. Ek wil sê
vergewe my
vergewe my
vergewe my

jy wat ek veronreg het seblief
neem my
met jou saam

Land van genade en verdriet

8

vanwege de verhalen van verwonden
ligt het land niet meer tussen ons
maar binnenin

ze haalt adem
gekalmeerd na het litteken
aan haar wonderbaarlijke keel

in de wieg van mijn schedel zingt het
ontbrandt het
mijn tong mijn binnenste oor de gaping van mijn hart
siddert naar voren naar de buitenlijn
van een woordenschat nieuw in zachte, intieme keelklanken

van mijn ziel leert de retina zich te openen
dagelijks duizend woorden
schroeien mij tot een nieuwe tong

ik ben voor altijd veranderd. Ik wil zeggen
vergeef me
vergeef me
vergeef me

jij die ik onrecht heb aangedaan alsjeblieft
neem me
met je mee

Antjie Krog (1952)
Uit: Kleur komt nooit alleen, pp. 70-71; De kleur van je hart, p. 348