"De samenleving is het huis dat we samen bouwen: christenen, joden, moslims, hindoes, atheïsten en humanisten. Beschaving geeft ruimte aan verschillen.”

Sir Jonathan Sacks, geboren in Londen in 1948, is opperrabbijn van de Verenigde Hebreeuwse Congregaties van het Britse Gemenebest. Hij is geridderd vanwege zijn bijdrage aan de gemeenschap en de interreligieuze relaties. Over zijn boek Leven met verschil zegt The Times, in Books of the Year, 'Leven met verschil is op het eerste gezicht een ethische kritiek op de politiek en economie van de globalisering, maar het is doortrokken van een diep historisch besef. Een groot boek, al telt het slechts 200 pagina's.' Sacks is een begenadigd en indringend spreker met een groot gevoel voor humor.

De economie en de politiek van de globalisering hebben een morele dimensie: de menselijke waardigheid moet erdoor worden versterkt, maar er is ongelijkheid en er zijn nieuwe risico’s. Er ligt nu een grote verantwoordelijkheid bij religieuze gemeenschappen wereldwijd. Volgens Sacks heeft de geest van Plato,niet naar de verschillen kijken, maar juist naar de overkoepelende universele waarden, te lang de westerse beschaving overschaduwd en is het de grondslag voor veel verdeeldheid geweest. Volgens de Joodse leer hoeft iemand geen jood te worden om God te dienen: eenheid wordt vereerd in verscheidenheid. De glorie van de geschapen wereld ligt in haar verbluffende veelvormigheid. Dus een theologie van het verschil biedt de uitkomst.

"Leven met verschil steekt met kop en schouders uit boven andere boeken over globalisering en de zogenoemde botsing der culturen. Dat betreft zowel de boodschap zelf als de goede toon waarop die wordt gebracht ... Met dit boek, het meest profetische uit zijn oeuvre, heeft rabbijn Sacks een gids geschreven voor wie de weg kwijt zijn."
- Daily Telegraph

LUX

LUX heeft Jonathan Sacks geïnterviewd op 11 december 2009 in zijn woonhuis in Londen. Delen uit dit interview zijn in onze serie Grote denkers over de toekomst te zien in:
Aflevering 1: Mondialisering
Aflevering 2: Diversiteit
Aflevering 4: Sense of belonging
Op de paginas van de afleveringen zijn de uitzendingen terug te zien.

Uit aflevering 1:

“Ik ben in Londen geboren. Mijn vader kwam als kind naar Engeland als Poolse vluchteling. Mijn moeder is hier geboren. Ik heb op twee christelijke scholen gezeten. Dat zie je niet vaak bij ’n opperrabbijn en 't gaf me al vroeg ’n basisbegrip van de complexiteit van identiteit en erbij horen. Dus toen ik opperrabbijn werd, kon ik werken met christelijk leiders, de aartsbisschop van Canterbury, de katholieke leider en mensen buiten de joods-christelijke traditie. En dat in 'n sfeer van vriendschap, zonder enige angst.”

“Het grootste deel van de geschiedenis zijn mensen omringd door mensen die net zo zijn als zijzelf, met dezelfde achtergrond, dezelfde waarden, dezelfde taal. En door de globalisering zijn we plotseling in 'n situatie van diversiteit terechtgekomen. Dus als je in willekeurig welke grote Europese stad over straat loopt, zie je meer etnische diversiteit om je heen dan 'n 18de-eeuwse antropoloog in z'n hele leven tegenkwam. Dus globalisering dringt ons de vraag op: kunnen we leven met verschillen? Kunnen we gemeenschappen tot elkaar brengen? Stel, ik woon in ’n straa met joden, christenen, moslims en 'n paar sikhs. Kun je die tot elkaar brengen? De spanning zit 'm in het feit dat we afzonderlijk van elkaar bidden. Kunnen we, hoewel we als gelovigen verdeeld zijn, als burgers tot elkaar komen? Zodat we als mensen op deze plek, in deze tijd verenigd zijn. Dat is de uitdaging waar je als land voor staat in de 21ste eeuw.”

Uit aflevering 2:

“De liberale democratie is gelukt wat geen enkele religie ooit gelukt is: dat heel veel mensen van allerlei religies, of zonder religie en zelfs tegenstanders van religie, in vrede samenleven. Dat maakt de liberale democratie heilig voor me. In het jodendom wordt meer waarde gehecht aan vrede dan aan waarheid. En de liberale democratie rust op dat principe. Dus in 'n liberaal-democratische staat maakt het niet uit wat we thuis doen of binnen onze godshuizen. Als we de straat opgaan, behandelen we iedereen gelijk, want we willen dat zij ons ook gelijk behandelen. Dat is de seculiere basis voor tolerantie. De religieuze basis vraagt wat meer van ons. De democratie gebiedt niet dat je de vreemdeling liefhebt. Die gebiedt alleen dat je met hem samenleeft. Religie kan dat ondersteunen en zelfs overstijgen, door te zeggen dat je de vreemdeling moet liefhebben.”

Uit aflevering 4:

“Ik voel me mede thuis in Engeland, omdat ik er niet alleen iets haal, maar ook iets probeer terug te geven. Daarom heb ik de samenleving ook 'Het thuis dat wij samen bouwen' genoemd. Als je bijdraagt aan een samenleving, voel je je er een deel van, want je hebt er iets van jezelf in gestopt. Je zou je kinderen en kleinkinderen iets moeten kunnen laten zien en zeggen: daar heb ik aan meegebouwd. En hoe meer we van elkaar verschillen, hoe fraaier het bouwwerk wordt, want dan is het veel rijker en gevarieerder dan alles wat één cultuur of één religie alleen kan opbouwen. Dus waar het vooral om gaat, is het volgende: zet dat verschil ons aan om te segregeren of om te integreren? Verschillen kunnen een bron van integratie zijn als we elke groep in de samenleving vragen om iets te geve aan de samenleving als geheel. Bijdragen is essentieel. Wat gebeurt er als wij als samenleving geen gevoel van 'erbij horen' scheppen? Dan zijn we er niet in geslaagd om het gevoel van 'samenleving' te scheppen, want de samenleving berust op de gedachte dat we hier niet toevallig zijn, maar dat we hier thuishoren.”

Fragment uit ons interview met Sacks dat niet in de uitzendingen opgenomen is, over het verbond (the covenant), over liefde en over waarheid in het jodendom:


Links

Officiële website van de Chief Rabbi.

In september 2009 was Sir Jonathan Sacks keynote speaker bij de Nexus conferentie in de Stopera in Amsterdam. Op deze conferentie spraken ook mensen als Slavoj Žižek , John Gray, Tariq Ramadan en Zainab Al-Suwaij, die ook in onze nieuwe LUX serie aan het woord komt. Op de eigen site van Jonathan Sacks zijn de complete tekst en video van zijn lezing te vinden. De tekst is samen met de Nederlandse vertaling ook in boekvorm.

De dialoog staat aan de basis van de Europese beschaving, maar met alleen dialoog kom je er niet. We hebben ook een sociale verbintenis nodig. Sir Jonathan Sacks hield hierover een toespraak in Europees Parlement in november 2008, waarvan de video terug te zien is. Zie ook dit nieuwsbericht.

Video van een lezing van Jonathan Sacks op het MIT onder de titel The dignity of difference (meer info over die lezing hier).



Selectieve bibliografie

Dignity of difference. How to avoid a clash of civilisations. (2002) Vertaald als Leven met verschil. Menswaardige verscheidenheid in een tijd van botsende culturen.

From optimism to hope. (2004) Verzameling van 'Thoughts for the day' uit een radioprogramma van de BBC.

To heal a fractured world. The ethics of responsibility. (2006)

The home we build together. Recreating society. (2007) Multiculturalisme was bedoeld om sociale fricties te verminderen, tegenwoordig versterkt ze ze juist. Sacks pleit voor een nieuwe benadering van de nationale identiteit.

Hoop en Tragedie / Hope and Tragedy (2009) verscheen in de serie Nexus Bibliotheek , in zowel het Engels als het Nederlands. Het boek bevat de tekst van de lezing die hij hield tijdens de Nexus conferentie 2009 met als thema 'Reflections on Man after the End of History. Part I: Faith, Death and Freedom in the opera La Juive'.

(volledige bibliografie)