"Mensen zijn voor zich er voor gaan schamen dat ze oordelen over goed en kwaad. Het is juist door onze diepe menselijkheid dat we ons een betere wereld voor kunnen stellen en ons daar vervolgens voor in willen spannen."

De Joods-Amerikaanse filosofe Susan Neiman leeft in Berlijn en is directeur van het Einstein Forum in Potsdam. Haar laatste boek Morele helderheid, dat in het Engels de ondertitel A guide for grown-up idealists draagt, is de filosofische vertaling van Obama’s beroemde leuze Yes, we can! Neiman ging zelf de deuren langs om stemmen te werven voor Obama. Haar missie is de moraal ‘terugwinnen’ op de conservatieven en weer een plaats geven in de progressieve politiek. Neiman wil laten zien wat het concreet betekent om een moreel leven te leiden en een ‘volwassen idealist’ te zijn. Hoop is voor haar daarbij een onontbeerlijke waarde. De hoop zegt iets over hoe de wereld zou moeten zijn en onze mogelijkheid om die betere wereld dichterbij te brengen.

Susan Neiman (1955) kreeg het idealisme al vroeg mee als kind van een moeder die zich in het zuiden van de VS inzette voor burgerrechten voor zwarten. Zelf liep ze al jong mee in demonstraties tegen de oorlog in Vietnam, waar ze met haar gitaar liedjes van Bob Dylan zong. Door het lezen van boeken van mensen als Dostojevski, Sartre en Nietschze ontwikkelde ze een fascinatie voor grote vragen over goed en kwaad, wat haar ertoe aanzette filosofie te gaan studeren. Nadat ze haar Master aan Harvard University afrondde, waar ze later bij John Rawls en Stanley Cavell promoveerde, vervolgde ze haar filosofische carriere in 1982 in Berlijn.

In Berlijn merkte Neiman dat alle gesprekken die ze had filosofisch waren, en dat de filosofische vragen van mensen voor hen van groot persoonlijk belang waren, door de persoonlijke confrontatie met het kwaad door de verwerking van de Holocaust en de scheiding die de Berlijnse Muur bracht. In Berlijn werd Neiman ook op een nieuwe manier geconfronteerd met haar Joods zijn. In haar boek Slow Fire: Jewish Notes from Berlin, een boek met een veel meer persoonlijke, literaire benadering dan haar latere meer filosofische boeken, haalt ze aan wat een geliefde ooit tegen haar zei: "Steeds als ik jou zie, denk ik aan Dachau, schat." Neiman wordt religieus Joods, maar dit blijkt tijdelijk te zijn. Ook als seculier humaniste blijft ze altijd een scherp oog voor religie houden. In Morele Helderheid ontleedt ze bijbelverhalen over Abraham en Job met veel zorgvuldigheid en geeft ze een plaats in haar betoog.

Neiman oriënteert zich sterk op filosofen van de Verlichting. Ze is een groot kenner van Immanuel Kant. Zij verdedigt hem en andere Verlichtingsfilosofen tegen een aantal vooroordelen die over hen de ronde doen. Ze staat hierin recht tegenover de Britse filosoof John Gray, die de Verlichtingsfilosofen beschuldigt van utopisme, dat in de 20e eeuw tot rampzalige ideologiën geleid heeft. Neiman verwijt hem dat hij Kant en anderen gewoon niet goed gelezen heeft, deze filosofen zijn veel genuanceerder dan hun hedendaagse opponenten hen afschilderen. Neiman staat ook een Verlichting voor die religie niet wil uitsluiten, maar juist als mogelijke bron ziet van morele inspiratie, zij het binnen de grenzen van de rede.

In 1989 verlaat ze Berlijn om hoogleraar filosofie aan aan Yale University te worden. Vanaf 1996 vervult ze die functie in Jeruzalem, waarna ze in 2000 naar Berlijn terug keert om directeur te worden van het Einstein Forum, een instituut dat opgericht is om een groter publiek te betrekken bij het filosofische debat. Met het boek Het kwaad denken breekt ze door bij een groter publiek. Hierin herschrijft ze de geschiedenis van de filosofie als een zoektocht naar goed en kwaad. Ook haar boek Morele Helderheid gaat over moraal, maar in dit boek laat ze zien wat de plaats van moraal zou moeten zijn in het publieke debat, en hoe een aantal waarden van de Verlichting ook nu nog kunnen inspireren in de zoektocht naar het goede leven, waarin volgens haar moraal een grote rol zou moeten spelen.

Ze neemt het besluit om Morele Helderheid te schrijven op de dag dat Bush herkozen wordt (in 2004, volgens haar overigens zijn eerste verkiezing, omdat hij in 2000 niet rechtmatig aan de macht kwam). Veel mensen verklaren die herverkiezing van Bush doordat hij zich stevig uitsprak over wat volgens hem moreel goed en kwaad was. Moral Clarity, was de term die rechtse commentatoren en politici daarvoor gebruikten. Volgens Neiman hebben linkse intellectuelen het gesprek over moraal steeds meer laten verstommen. Ze ergert zich kapot aan de ironiserende aanhalingstekens die om grote woorden als "
goed", "slecht" of "waarheid" worden gezet door intellectuelen die niet durven te staan voor hun overtuigingen.

Toen Susan Neiman vervolgens de boeken van de talentvolle politicus Barack Obama las, leek hij de perfecte belichaming van de hoopvolle overtuiging die Neiman in Morele Helderheid bepleitte. Ze raakte zo enthousiast, dat ze besloot zich in de VS in te zetten voor Obama's campagne voor het presidentschap. Samen met vele andere vrijwilligers, zowel jongeren als mensen die net als zijzelf nog de raciale scheiding in de VS meegemaakt hadden, zette Neiman zich in voor Obama, in haar geval door langs de deuren te gaan en opinie-artikelen voor grote kranten en tijdschriften te schrijven. De historische verkiezing van Obama eind 2008 was voor haar een bewijs te meer dat morele vooruitgang mogelijk is, en dat een hoopvolle houding, vervuld van idealen, kan leiden tot resultaat.

"Susan Neiman's diepe wijsheid en moed geven ons een publieke voorstelling van het goede en een hernieuwde progressieve visie. Zij is een baken van licht en hoop in onze tijd waarin moraal een laag aanzien geniet."
- Cornel West

LUX

LUX heeft Susan Neiman geïnterviewd op 26 november 2009 in haar appartement in Berlijn en de dag erna op het Einstein Forum in Potsdam, waar we met haar ook het park van Slot Sanssouci bezocht hebben, dat in de 18e eeuw gebouwd werd in opdracht van Frederik de Grote, waar Voltaire een aantal jaren op zijn uitnodiging gewoond heeft. Delen uit ons interview met Neiman zijn in onze serie Grote denkers over de toekomst te zien in Aflevering 3: Moraal (op de pagina van de aflevering is de uitzending terug te zien).

Uit aflevering 3:

“Mijn moeder was sterk betrokken bij de beweging voor de burgerrechten. Dat was het begin van mijn politieke en morele bewustwording. Ik was vijf toen ze zich daarvoor begon in te zetten. Dat was toen echt gevaarlijk. Een jaar lang volgden politie-agenten ons naar school omdat de Ku Klux Klan had gedreigd: ‘We weten waar je kinderen op school zitten.’ Dat risico nam ze. Als ik daar nu op terugkijk was opgroeien in die situatie, dankzij haar, het begin van mijn eigen morele en politieke overtuigingen. We kenden de familie King, het is een intens deel van mijn jeugd.”

“Meerdere dingen droegen bij aan de argwaan tegen moraliteit. In de eerste plaats een restant marxisme. Heel interessant, want het is natuurlijk een feit dat het klassieke marxisme door en door materialistisch is. ‘Erst kommt das Fressen, dan kommt die Moral,’ zoals Brecht schreef. Mensen praten niet over politieke vraagstukken, alleen over de economie. Alsof alleen dat ertoe doet in de politiek. Dus eigenlijk hebben zowel rechts als links dat restant werktuiglijke, materialistische marxisme geaccepteerd. En dat heeft ons argwanend gemaakt voor elk beroep op wat gezien wordt als idealistische opvattingen. In de VS kwam Nieuw Links (the New Left) voort uit de burgerrechtenbeweging. Dat was absoluut een van de mooiste momenten van Amerika. Het uitgangspunt was puur universele rechtsprincipes. Het ontaardde in: 'Ik en mijn groep willen het onze.' 'Als wij krijgen wat wij willen, krijgen jullie wat jullie willen.' Het draaide dus uit op het soort onderhandelingen die de mensen toen realistisch en nuchter voorkwamen, maar in feite was het de gebruikelijke politieke koehandel. In Europa is dat ook gebeurd, zij het anders dan in de VS. Een rampzalige ontaarding van de bewegingen uit de jaren '60.”

“Laten we eerst toegeven dat pessimisme heel erg in is. Het is niet cool om te stellen dat het het dingen ook de goede kant op kan gaan. Volgens mij heeft het wereldwijde enthousiasme over Barack Obama te maken met de manier waarop hij voor ons allemaal een nieuw rolmodel is. Het verlangen daarnaar is nog steeds aanwezig, zelfs bij mensen die vele jaren lang dachten dat het gewoonweg niet cool en niet slim was om daarin te geloven.”

“Volwassen worden gaat je hele even door. Op de universiteit doceerde ik over Kant. Men is er nog steeds niet uit of Kant een transcendentale idealist is of een empirische realist, of allebei. Die discussie duurt nog steeds voort. Ik bedacht dat je dat studenten als volgt kon uitleggen: Het gaat erom dat hij een volwassen idealist is. Want hij kijkt altijd met één oog naar de wereld zoals die is en met één oog naar de wereld zoals die zou moeten zijn. Volwassen zijn betekent dat je het bestaan van die beide kanten erkent, en ook dat wij erdoor verscheurd worden. We krijgen nooit een utopie, en ellende heb je altijd. Als volwassen idealist houd je vast aan je idealen, maar je beseft dat ze niet allemaal werkelijkheid worden.”

Fragmenten van LUX die niet in de uitzendingen opgenomen zijn

Susan Neiman over Barack Obama en de boeken die hij geschreven heeft


Over hoe ze in Berlijn en Jeruzalem haar joods zijn anders ging beleven en over haar religieuze ontwikkeling


Over waarom ze filosofie ging studeren en over haar filosofische carriere


Links

Susan Neiman heeft een eigen site, met veel verwijzingen naar teksten van haar hand en recensies.

Neiman is directrice van het Einstein Forum, dat als doel heeft een groter publiek te betrekken bij filosofische debatten.

In december 2009 was Susan Neiman in Nederland voor een aantal lezingen en debatten. In de aula van de Universiteit van Amsterdam gaf ze op uitnodiging van het kenniscentrum van D66 de Marchantlezing, met een co-referaat door Evelien Tonkens. In Rotterdam gaf ze de Pierre Bayle lezing en in de Balie in Amsterdam ging ze in debat met de jonge filosofoof Rob Wijnberg (die overigens geen partij voor haar was), de video daarvan is hier te zien.

Interviews (zie ook haar site):

Filosofie Magazine (2009), door Anton de Wit
Volkskrant (december 2009)
Trouw (2009)
De Standaard (2009), over Obama
De Groene Amsterdammer (2008)
Vrij Nederland (2008)
Filosofie Magazine (2003)
PBS (2008, inclusief audio)

Artikelen van haar hand (zie ook haar site):

Truth, hope and light (New Humanist, 2009)
Is morality driven by faith? (Washington Post, 2008)
To resist Hitler and survive (New York Times, 2008)
Vier artikelen (Huffington Post) over de verkiezing van Barack Obama
American Dreams (2007), geschreven voor een boek over Bob Dylan
Before the Gallows (2005), Thomas More lezing in Amsterdam

Recensies (zie ook haar site):

Morele Helderheid, door Bas Heijne in NRC Handelsblad
Morele Helderheid, door Michaël Zeeman in Vrij Nederland
Moral Clarity, door Kwame Anthony Appiah in Slate
Moral Clarity, door Jane O'Grady in The Guardian
Het kwaad denken, door Marinus de Baar in Trouw

Video:

Interview op Big Think
Lezing op de Beyond Belief conferentie (2006)
Fragment uit een documentaire over haar boek Evil in modern thought (zie ook deze trailer):


Susan Neiman verwijst in LUX naar onderzoek van Frans de Waal naar moraliteit bij primaten. Meer informatie daarover kunt u vinden in dit interview en in de diverse boeken die hij over dit onderwerp geschreven heeft.

Selectieve bibliografie

Slow Fire: Jewish Notes from Berlin. (1992) Inleiding

The Unity of Reason: Rereading Kant. (1994)

Evil in Modern Thought: An Alternative History of Philosophy. (2002), vertaald als Het kwaad denken (2004)

In het zicht van de galg (2006), vertaling van haar Thomas More lezing Before the Gallows, aangevuld met o.a. een interview door Bas Heijne.

Moral Clarity: A Guide for Grown-up Idealists. (2008, herziene editie 2009) Vertaald als Morele Helderheid. Goed en kwaad in de 21e eeuw. (2009)

Susan Neiman met haar vroegere professor John Rawls, bij wie ze in de jaren '80 promoveerde.