“Mijn vader overleefde Auschwitz en leerde me wat hoop is. Hoop maakt je beter. Zonder hoop kun je niet overleven. Dat is niet emotioneel of gemakkelijk, maar diep humanistisch.”

Dominique Moïsi (1946) is Frankrijks invloedrijkste politicoloog van dit moment. Hij is speciale raadgever van het veelgeprezen Institut Français de Relations Internationales (IFRI) en hoogleraar aan Harvard University en aan het College of Europe in Warschau. Moïsi schreef dit jaar het boek De geopolitiek van emotie, waarin hij de wereldkaart indeelt in drie emoties: angst, vernedering en hoop. Dat is weer eens wat anders dan macht, ideologie of olie – waar zijn collega’s normaal naar kijken. Hij stelt vast dat Europa en de VS in angst leven en dringend behoefte hebben aan nieuwe hoop en zelfvertrouwen. Hoop is voor Moïsi niet zomaar een abstract ingrediënt van zijn politieke theorie. Voorin zijn boek De geopolitiek van emotie staat: “Ter nagedachtenis aan mijn vader Jules Moïsi, nummer 159721 in Auschwitz, die angst en vernedering overleefde om mij te leren hoop te koesteren”. Moïsi is regelmatig in Nederland. Hij is verbijsterd over ons ‘nee’ tegen Europa en de plotselinge cultuur van wantrouwen die hij hier anno 2009 zegt aan te treffen.

Dominique Moïsi is als Franse Jood getekend door zijn familiegeschiedenis. Zijn boek De geopolitiek van emotie heeft als ondertitel: Hoe culturen van angst, vernedering en hoop de wereld veranderen. Moïsi laat zien hoe belangrijk de emoties in de hoofden van (grote groepen) mensen zijn in de internationale arena. Dat lijkt logisch, maar vergeet niet dat geopolitiek altijd als iets rationeels is behandeld: harde cijfers, macht, en hooguit waarden (zoals democratie).

Moïsi deelt de wereld grofweg in 3 delen met elk hun eigen emotie. Het Westen is volgens hem bezeten door angst. Voor het eerst in eeuwen hebben Europeanen en Amerikanen het gevoel dat ze niet meer de baas van de wereld zijn. Daar komt nog een diepe identiteitscrisis bij, vooral in Europa. De EU schiet niet voor niets niet op. We komen er zelfs niet geografisch uit wat nog wel en niet meer ‘Europa’ is. Daar komt de financiële crisis nog bij. Iedereen is bang. Voor buitenlanders, voor ‘de Islam’, voor Chindia. Volgens Moïsi zijn we zo bang dat het contraproductief wordt.

Dan de hoop. Dat is Azië. Hoewel je beter kunt zeggen: India en China, want het begrip ‘Azië’ is niet iets dat de Aziaten zelf veel zegt, aldus Moïsi. China voelt zich een herrijzende macht en noemt zich vol trots ‘de oudste beschaving ter wereld’. India is voor het eerst een grote speler op het wereldtoneel en waant zich onoverwinnelijk als ‘de grootste democratie ter wereld’. Inmiddels dicteren beide landen steeds vaker wat ‘modern’ is. Ze hebben zo’n groot zelfvertrouwen dat er geen angst is te verwestersen – iets dat ze Japan vaak verweten.

De Arabische wereld kenmerkt zich in Moïsi’s theorie als het deel van de wereld dat wordt beheersd door vernedering. Hij maakt onderscheid tussen Arabisch en islamitisch, al valt het geografisch voor een groot deel samen. Het komt er in elk geval op neer dat men in het Midden-Oosten zich nog steeds vernederd voelt door het het verlies van hun heerschappij (ten tijde van Ottomaanse rijk). De staat Israël is daarom zo gevoelig, omdat het zo’n typisch voorbeeld is van ‘de anderen regeren ons: het westen heeft de joden Israël gegeven en het kon ze niet schelen wat wij ervan vonden.'

De komst van Barack Obama is voor de Franse politicoloog een teken van hoop – maar of het genoeg is voor een echte omslag valt nog af te wachten. Het zou kunnen, want Amerika was altijd het continent van de hoop. Verder hamert hij op nieuw zelfvertrouwen in Europa. Alsof hij ons een schop onder de kont wil geven.

Geopolitiek van emoties komt voort uit Moïsi’s afwijzing van de theorie van Samuel Huntington over de Clash of civilisations. Daar tegenover stelde Moïsi in maart 2006 de column The emotional clash of civilisations – wat hij later uitwerkte in zijn succesvolle boek De geopolitiek van de emotie. Moïsi vindt Huntingtons theorie gevaarlijk, omdat die te negatief is. Evengoed vindt hij de theorie van Francis Fukuyama’s The end of history and the last man (met zijn gejuich over de triomf van de kapitalistische democratie) gevaarlijk overpositief. Moïsi verklaart zichzelf dan ook ‘hartstochtelijk gematigd’.

In LUX geeft Dominique Moïsi een bespiegeling op de toekomst globalisering. Volgens hem hebben we niet meer het ‘privilege’ om te zeggen dat we niet weten wat er aan de andere kant van de planeet gebeurt. Want we weten het. Iedereen is onze buurman geworden. Tot iedereen staan we in relatie. Welke consequenties heeft dat voor het samen-leven? Wie heeft de mondiale morele verantwoordelijkheid nu er nieuwe supermachten ontstaan?

"Een toegankelijke, verfrissende en voor één keer zelfs optimistische analyse van een veranderende wereld, waarin ons (over)leven mede wordt bepaald door een begrip dat niet voorkomt in diplomatieke handboeken: emotie."
- Hans Muys, De Morgen

LUX

LUX heeft Dominique Moïsi geïnterviewd in september 2009 in zijn tweede huis in Normandië, waar hij op dat moment aan het schrijven was aan een nieuw, sterk autobiografisch, boek. We hebben met hem ook Omaha Beach bezocht, waar, op de Amerikaanse begraafplaats, de foto bovenaan deze pagina gemaakt is.

Delen uit dit interview zijn in onze serie Grote denkers over de toekomst te zien in de volgende uitzendingen:
Aflevering 1: Mondialisering
Aflevering 3: Moraal
Op de pagina's van de afleveringen zijn de uitzendingen terug te zien.

Uit aflevering 1, op het kerkhof bij Omaha Beach, waar ook de foto bovenaan deze pagina genomen is:

"Ik ben hier heel vaak geweest, en ik blijf terugkomen met dezelfde emotie. In zekere zin zijn al die mensen gestorven om mijn vader te bevrijden uit Auschwitz. Doordat dit gebeurd is, kon ik geboren worden. Voor mij is 't bestuderen van de wereld een soort missie. Vanwege m'n achtergrond dacht ik: door 't bestuderen van internationale betrekkingen en 't doceren ervan kan ik misschien 'n klein verschil maken. Het is 'n diepgeworteld idealisme om je kinderen 'n iets betere wereld te willen nalaten. Ik was nooit geïnteresseerd geraakt in geopolitiek als mijn leven niet zo sterk was bepaald door geopolitieke gebeurtenissen. Dan had ik de geopolitiek niet bekeken door 'n emotionele bril, als emoties niet zo’n doorslaggevende rol hadden gespeeld in mijn leven en dat van mijn familie."

"Vandaag de dag merk ik dat er een soort archeologische lagen van angst in 't Westen bestaan, en vooral in Europa. De angst om te worden overspoeld door de armsten die uit 't zuiden komen. Dan is er de angst om te worden opgeblazen door fanatici die vooral uit de islamitische wereld komen. En de angst om voorbijgestreefd te worden door de Aziaten, omdat ze dynamischer zijn. En dan is er de angst dat je je lot niet in de hand hebt omdat er anonieme bureaucraten in Brussel zitten die voor jou beslissen. Dus in zekere zin is 't de angst dat je je lot niet meer in eigen hand hebt. Iemand anders, iemand van buitenaf, of juist binnen de gemeenschap beslist voor jou. De populisten in Europa doen precies het omgekeerde van wat ik doe. Zij kiezen voor negatieve emoties. En door die gevoelens te stimuleren werpen ze een barrière op tegen de 'anderen'. In feite drijven zij op angst. Ze verwerpen de hoop. Ze gebruiken de vernedering. En dat alles doen ze niet om te komen tot 'n cultuur van hoop maar tot 'n cultuur van haat. Dit alles is gebaseerd op een totaal gebrek aan zelfvertrouwen. Daardoor ontstaat een stevig wantrouwen jegens de 'anderen'. Een wantrouwen dat maar al te makkelijk kan omslaan in haat, het tegenovergestelde dus.

Maar ik zeg dus dat emoties niet zo verwerpelijk hoeven zijn als die van de barbaarse massa ten tijde van nazi-Duitsland. Er was toen 'n enorme uitbarsting van haat. De triomf van 't barbarisme. Maar emoties kunnen worden ingezet op 'n positieve, humanistische manier. Om zelfvertrouwen te versterken en een basis van hoop te leggen. Wat zo verontrustend is, is het gebrek aan zelfvertrouwen. Daar maken populistische leiders handig gebruik van. Je voelt je bedreigd door die 'anderen'. Politici moeten niet klaarstaan om haat aan te wakkeren, maar om je een sterker gevoel van eigenwaarde te geven, meer vertrouwen in de toekomst en in jouw toekomst met die 'anderen'. Dan zijn mensen best bereid om te luisteren. Populistische leiders halen 't slechtste in de mensen naar boven. Fatsoenlijke democratische leiders horen precies het omgekeerde te doen: ze moeten appelleren aan het beste in elk van ons."

Fragmenten van LUX die niet in de uitzendingen opgenomen zijn

Dominique Moïsi over hoop en de Joodse traditie:


Over hemzelf als psychoanalyticus van de staat en over zijn woonplaats, waar ook Alexis de Tocqueville gewoond heeft:


Over geopolitiek en emotie:


Links

Moïsi publiceert in vele internationale kranten, zoals The Guardian, NRC Handelsblad, The Financial Times en The New York Times (links verwijzen naar online te lezen artikelen). Maandelijks verschijnt van zijn hand een column op Project Syndicate, een internationale site van kwaliteitskranten.

Interview met Dominique Moïsi uit NRC Boeken over zijn boek De geopolitiek van emotie.

Institut Français des Relations Internationales

Videofragment van een lezing van Dominique Moïsi voor The Carnegie Council (vanaf 0.30).