“Zonder enige religieuze dimensie of hoop kunnen we niet. Dan verloochenen, ja smoren we onze menselijkheid. Die bronnen van hoop, die moeten we herontdekken.”

De Canadees Charles Taylor is één van de meest invloedrijke filosofen van dit moment. Zijn werk is geen afstandelijke analyse, maar een zoektocht naar de kern van ons bestaan en naar wat ons leven tot een goed leven maakt. In zijn onlangs in het Nederlands vertaalde Een seculiere tijd ontzenuwt hij een fabel over de Westerse samenleving, namelijk dat met de modernisering de rol van religie is uitgespeeld. Religie komt steeds in nieuwe vormen terug. Uiteraard leidt dit tot een grotere diversiteit in religieuze opvattingen, omdat de samenleving pluriformer wordt. Hoe samen te leven in diversiteit? Dat is voor hem de actuele vraag. Opgegroeid in het tweetalige en multiculturele Quebec heeft hij een scherp oog voor verschillen en de waarde daarvan. Zijn hele werk is een oproep tot een authentiek en geëngageerd leven. Daarmee verstrekt hij een tegengif tegen cynisme en apathie in de samenleving.

Charles Margrave Taylor werd in 1931 geboren in Montréal in Québec, de Franstalige Canadese provincie, waar hij het grootste deel van zijn leven gewoond heeft en ook nu nog woont. Zijn moeder was Franstalig en zijn vader Engelstalig, waardoor hij tweetalig opgevoed is. Daarbij had zijn moeder een katholieke achtergrond, zijn vader een Anglicaanse, terwijl zijn opa een antiklerikale atheïst was. De opvoeding van Taylor zelf was katholiek. Politiek (met name de plaats van Québec binnen Canada) speelde in huize Taylor een grote rol. Charles Taylor heeft zelf verklaard dat zijn multiculturele opvoeding zijn filosofische carrière heeft gekleurd.

Na zijn undergraduate studie geschiedenis die hij in 1952 bij de McGill Universiteit in Montréal afsloot, voltooide hij in Oxford zijn MA (in de interdisciplinaire studie filosofie, politicologie en economie) en zijn PhD in de filosofie, waarna hij 1961 bij McGill terugkeerde om les te geven. Taylor deed in Oxford zijn PhD onder begeleiding van Isaiah Berlin en Elisabeth Ascombe, beide kernfiguren in de 20e eeuwse filosofie, de eerste overigens atheïst en de tweede (een studente van Wittgenstein) bekeerd tot het catholicisme. In 1976 keerde hij terug naar Oxford om tot 1981 de Chichele leerstoel voor sociale en politieke theorie te bekleden. Taylor heeft ook les gegeven achter het IJzeren Gordijn en aan de Northwestern University in het Amerikaans Illinois en daarnaast in vele gastprofessorschappen, o.a. in Berkeley, Delhi, Jeruzalem en Frankfurt. Tegenwoordig is hij emeritus professor aan McGill.

De filosofische carrière van Taylor omspant meer dan een halve eeuw en beslaat een groot aantal onderwerpen binnen verschillende filosofische disciplines (zoals de ethiek, epistemologie, sociale en politieke filosofie). In het omvangrijke oeuvre van Charles Taylor zijn er twee boeken die er uitspringen, zowel qua dikte als qua invloed. Rabbi Jonathan Sacks, die we ook voor deze serie geïnterviewd hebben, vergelijkt Taylor met Mozes. Zoals Mozes zowel het kortste gebed in de Torah uitspreekt (Numeri 12:13) en eens veertig dagen en nachten onophoudelijk bidt, zijn de boeken van Charles Taylor of heel dun of heel dik. In 1989 schreef hij Sources of the Self (Bronnen van het zelf), waarin hij beschreef hoe het moderne begrip van het zelf ontstaan is in de geschiedenis. In The ethics of authenticity (De malaise van de moderniteit) werkt hij het betogende deel van Sources of the Self uit voor een groter publiek. Mensen begrijpen zichzelf altijd tegen de horizon van de mensen die hen omringen. Zuiver individualisme is een illusie. Door de aandacht van Taylor voor de gemeenschap, wordt hij tot één van de grote denkers van het communitarisme gerekend, een beweging waarmee hij zichzelf overigens niet identificeert.

In 2007 verscheen A Secular Age (Een seculiere tijd), waarin hij uiteenzet hoe in Europa het idee van een seculiere samenleving langzaam ingang gevonden heeft. De wortels van die ontwikkeling ziet hij in hervormingsbewegingen binnen het christendom (zoals de Moderne Devotie en de Reformatie), die steeds een verinnerlijking van het geloof op het oog hadden. Naast dit meer beschrijvende deel, zet Taylor in dit boek ook uiteen welke relevantie religie in een geseculariseerde samenleving kan hebben.

Hoe divers zijn werk ook is, hij poogt telkens iets te begrijpen van wie de mens is en wat hem drijft. Dat doet hij vaak door de geschiedenis van ideeën en begrippen te onderzoek (zoals ‘het zelf’ of ‘seculariteit’), waarbij hij een hele brede blik gebruikt. In zijn werk gaan abstracte filosofische redeneringen en prachtige voorbeelden uit de kunst vaak hand in hand. Zijn methode is ook een impliciet verzet tegen elke reductionistische uitleg van menselijke gedragingen en cultuur. Zo keert hij zich fel tegen neo-darwinisten als Richard Dawkins en Danniel Dannett (met wie hij overigens goed bevriend is), die menen alle menselijke cultuur terug te kunnen voeren op een evolutionair voordeel. Taylor is een relatieve uitzondering binnen zijn vakgebied, omdat hij open uitkomt voor zijn religieuze overtuigingen (hij is een belijdend lid van de katholieke kerk). Pas later in zijn loopbaan praat hij in zijn filosofische werk explicieter over wat hij gelooft.

Taylor is bijna een extremist in zijn genuanceerdheid. Toch is hij niet bang positie in te nemen. Hij is opvallend geëngageerd. Taylor legt zich niet alleen toe op het schrijven voor andere academische filosofen, maar houdt zich ook bezig met concrete vragen van mensen. Hij heeft zich in de jaren ’60 vier keer kandidaat gesteld voor het Canadese parlement. Alle vier keren verloor hij, waaronder in 1965 van zijn vroegere campagnemedewerker Pierre Trudeau, die later vijftien jaar lang minister-president van Canada zou zijn. Ook reisde Charles Taylor na de opstand in Hongarije in 1956 af om de vluchtelingen te helpen en gaf hij in de jaren ’70 les in Praag. Zijn betrokkenheid bij de Canadese politiek en de sociaal-democratische partij NDP is overigens gebleven. In de jaren ’90 zette hij zich in tegen de afscheiding van Quebec. Hij pleitte wel voor het recht van deze provincie om de eigen Franstalige cultuur wetmatig te beschermen tegen Angelsaksische dominantie. Hij ervaart het leven in een multiculturele staat overigens als een verrijking. “Ik denk dat het één van de werkelijk grootse dingen van Canada is, dat het land een politieke en culturele meervoudigheid bezit, die elke burger ertoe dwingt open te staan voor de ander of het andere. Mensen worden aangemoedigd twee talen te leren, zich te bewegen binnen twee culturen en daartussendoor. (…) Wat dat betreft is de geschiedenis van Nederland een zegen geweest. U bent wel gedwongen andere talen te spreken, en ook al kan dat soms vervelend zijn, u weet heel goed wat een rijkdom dat betekent.”

In 2008 verscheen een rapport dat hij schreef voor de overheid van Québec, waarin vragen over de omgang met minderheden aan de orde kwamen. In het proces naar dit rapport toe hielden Taylor en zijn collega Gérard Bouchard openbare bijeenkomsten waarin mensen zich uit konden spreken over wat het voor hen betekende in een multiculturele samenleving te leven. In Nederland heeft dit uitgebreide rapport (meer dan 300 pagina’s) weinig aandacht gekregen, terwijl veel concrete kwesties in Canada rondom de omgang met minderheden (bijvoorbeeld de vraag of overheidsdienaren religieuze tekens als een hoofddoek mogen dragen) ook in Nederland het voorwerp van verhit debat zijn. Het is behoorlijk zeldzaam dat een filosoof van het kaliber van Taylor zich zo diepgravend uitspreekt over zulke concrete heibele kwesties.

Zijn geëngageerde manier van filosofie bedrijven, en zijn voorkeur voor grote vragen die ook niet-filosofen bezig houden verbinden hem met onze andere filosoof in onze LUX serie, Susan Neiman. Zij zou ongetwijfeld instemmen met wat Taylor zegt over zijn kennismaking met academische filosofie, in Oxford: “Ik had een afkeer van wat ik zag als droge, positivistische filosofie, die geen recht deed aan de diepste, belangrijkste vragen over het leven. Bovendien zag ik eenzelfde sfeer ook in andere menswetenschappen als psychologie en politicologie.”

De laatste jaren heeft Charles Taylor twee belangrijke prijzen ontvangen. In 2007 won hij de Templeton Prize, die uitgereikt wordt aan mensen voor hun ‘buitengewone bijdrage aan het bevestigen van de spirituele dimensie van het leven.’ Eerdere winnaars waren o.a. Moeder Theresa, Billy Graham en de Indiase oud-president Sarvepalli Radhakrishnan. In 2008 won Taylor ook nog eens de Kyoto Prize van de Inamori Foundation, die ook wel de Japanse Nobelprijs genoemd wordt. In Canada is hij in verschillende ordes geridderd.

"Taylor is misschien wel de meest interessante en belangrijke in het Engels schrijvende filosoof van deze tijd."
- Ben Rogers, Prospect Magazine

"Een boek van enorm belang, omdat hij erin slaagt het hele debat over secularisatie te herscheppen. Dit is één van de belangrijkste boeken dat is uitgekomen tijdens mijn leven."
- socioloog Robert Bellah over A Secular Age

LUX

LUX heeft Charles Taylor geïnterviewd in New York op 10 november 2009, waar hij was voor een aantal lezingen aan Columbia University. Eén van die lezingen is overigens online te zien en te horen. Delen uit dit interview zijn in onze serie Grote denkers over de toekomst te zien in alle uitzendingen:
Aflevering 1: Mondialisering
Aflevering 2: Diversiteit
Aflevering 3: Moraal
Aflevering 4: Verbondenheid
Op de pagina's van de afleveringen zijn de uitzendingen terug te zien.

Uit aflevering 3:

"We hebben niet een volledig nieuwe moraal nodig. Het is meer een heroverweging van wat ons maakt tot wat we zijn. Het gaat natuurlijk wel over ethische principes, zoals het ethische principe van openheid, dat het je altijd verrijkt als je de ander begrijpt. Dat word je niet minder van, maar meer. Dat is een heel belangrijk principe. Maar door dat alleen te bepleiten, kom je niet bij het echte obstakel: Dat mensen zich veel meer op hun gemak voelen in een samenleving die gebaseerd is op Hollander zijn, of hoe jullie jezelf ook noemen. Daar moet je doorheen, dat gevoel van politieke identiteit. Ethiek helpt, maar nooit voldoende. Als je die ethiek bepleit, maar mensen vinden dat hun samenleving kapot gaat, dat ze hun identiteit verliezen en zichzelf niet meer zijn, dan krijgt dat de overhand. Interessant is wel dat ze meestal het uitsluiten van anderen rechtvaardigen op ethisch niveau: ‘Die mensen hebben de verkeerde ethiek, en dat maakt ze gevaarlijk.’ Zoals La Rochefoucauld zei: ‘Hypocrisie is het eerbetoon van de ondeugd aan de deugd.’

Maar het gaat om een onderbuikgevoel: ‘Bij onze mensen voelen we ons prettig, bij die andere mensen niet. We willen niet dat zij mede gaan bepalen wat ons maakt tot wat we zijn. Daar moeten we ons op richten. En je kunt niet gaan moraliseren en zeggen dat het niet goed genoeg is. Hoe bereiken we dat? Je bereikt het door mensen te overtuigen dat we zo op een ramp afstevenen. Dat zo'n totale, blijvende scheiding tot een ramp zal leiden. Maar wat je wel kunt bereiken is een heel geslaagde en opwindende democratie door je open te stellen.
-Hoe kun je leren je open te stellen?
Alleen door open te zíjn, dat is het probleem. ‘L'appetit vient en mangeant ,’ je krijgt trek door te eten. Maar mensen willen die eerste hap niet nemen. Het is heel moeilijk om ze zover te krijgen. En daar heb ik ook niet echt een antwoord op. Als je ziet dat een ander open is, word je het misschien zelf ook. Maar meestal ga je het als iets positiefs zien als je het zelf gaat doen."

Links

Officiële pagina bij McGill University, er staat echter weinig op en de informatie is verouderd.

Wikipedia pagina

De weblog The Immanent Frame is opgezet n.a.v. Taylor's boek A Secular Age (en is vernoemd naar een term uit dat boek). Het is uitgegroeid tot een unieke site, waarin intellectuelen uit de hele wereld schrijven over religie in het publieke domein. Er heeft een diepgravende discussie plaatsgevonden over A Secular Age (met zelfs een hele reeks artikelen over Sex in A Secular Age), maar er wordt ook geschreven over onderwerpen als Obama's intellectuele inspiratiebronnen en invloed en de invloed van de neurowetenschap op het denken over religie. Bijdragen komen van mensen als Talal Asad, Robert Bellah, José Casanova, Nederlander Hent de Vries, John Esposito, Saba Mahmood en natuurlijk Charles Taylor zelf.

Op de site van The Templeton Prize staan een aantal interessante dingen van en over Taylor, waaronder een statement over Spiritual Thinking en een Chronicle waarin hem eer bewezen wordt door o.a. rabbijn Jonathan Sacks en filosoof Leszek Kolakowski.

Pagina ter ere van het winnen van de Kyoto Prize, met o.a. een video interview en een aantal lezingen.

Interviews:

Is dit alles wat er is? (Filosofie Magazine 2009)

Hoe God uit zijn schepping verdween (Trouw 2009)

Religie gaat nooit weg (Volkskrant 2009)

Geloof is een optie (NRC 2009)

Prospect Magazine 2008 (over o.a. religie, multiculturalisme, de islam en de toekomst van linkse politiek)

The Other Journal at Mars Hill 2008:
deel 1: The New Atheism and the Spiritual Landscape of the West
deel 2: Religious Belonging in an "Age of Authenticity"
deel 3: Accommodation, Islamophobia, and the Politics of Mobilization

What Role Does Spiritual Thinking Have in the 21st Century? (John Templeton Foundation 2007)

What it means to be secular (Christianity Today 2002)

Gesprek tussen Charles Taylor en Jürgen Habermas, november 2009.

Transcript van een conversatie met de Iraanse gevluchte intellectueel Akbar Ganji in 2007.

Artikelen en lezingen:

In mei 2009 hield Charles Taylor een lezing in Utrecht, die via deze link in zijn geheel terug te zien is. In een artikel van het ND kunt u meer lezen over de inhoud van de lezing. Anton de Wit schreef voor VolZin ook een stuk n.a.v. deze lezing onder de titel Religie komt steeds in nieuwe vormen terug. Een ingekorte vertaling van de geschreven versie van de lezing verscheen in Trouw, maar wat hij in de lezing zelf zei week volledig af van de geschreven tekst die hij ingeleverd had. Een veel uitgebreidere versie van die geschreven tekst, met als titel Westerse seculariteit, staat exclusief op onze site.

Lijst van artikelen op Project Syndicate, met o.a. columns over Block Thinking (iets dat hij veel critici van de islam in Europa verwijt) en over de vraag of multiculturalisme altijd uitgaat van cultureel relativisme.

What drove me to philosophy? (lezing bij de aanvaarding van de Kyoto Prize 2008 over de vraag waarom hij filosofie ging studeren)

A Secular Age and After - Secularization and Modernity (lezing bij de aanvaarding van de Kyoto Prize 2008, waarin hij de hoofdpunten van zijn boek Een seculiere tijd uiteenzet)

Why Democracy Needs Patriotism, een korte reactie op het artikel Patriotism and Cosmopolitanism van Martha Nussbaum.

Kort artikel waarin Taylor betoogt dat Tariq Ramadan niet langer door de VS geweigerd zou moeten worden. Tariq Ramadan verwijst in het Profiel dat de IKON over hem gemaakt heeft overigens naar een andere uitspraak van Charles Taylor over hem (vanaf 10:00).

Video en audio:

In 2008 heeft de BOS Taylor geïnterviewd voor een documentaire, The Post Secular Society. Daarin komen ook John Gray aan het woord, die wat betreft zijn ideeën over vooruitgang en de Verlichting lijnrecht tegenover Susan Neiman staat, en Karen Armstrong, die wij ook geïnterviewd hebben voor een LUX uitzending.

Interview op PBS n.a.v. het winnen van de Templeton Prize (2007), mp3 en transcript.

Radio interview bij het Australische ABC (2007), mp3 en transcript, gaat vooral over zijn kritiek op neo-darwinisten als Richard Dawkins en Daniel Dennett, deel 1 en deel 2 

Video van een lezing van Taylor met achteraf vragen vanuit het publiek, met als titel The Future of the Secular (2009).

Video van de keynote lecture van Charles Taylor op de Secular Imaginaries conferentie (2008), inclusief transcript en mp3.

Video van een lezing uit 2009 voor het Committee on Global Thought op Columbia University met als titel The Politics of Recognition (over multiculturalisme), inclusief vragen vanuit het publiek.

Artikelen over Charles Taylor:

The Godless Delusion, recensie van A Secular Age in de New York Times

Recensie van A Secular Age (Notre Dame Philosophical Reviews)

Filsofen die worstelen met het geloof, bespreking van A Secular Age samen met Gottes Eifer, vom Kampf der drie Monotheismen van Peter Sloterdijk, door Carel Peeters in Vrij Nederland.

Recensie van een boek over het werk van Taylor (Notre Dame Philosphical Reviews)

Het goddelijke resoneert in de mens, interview met filsoof Stijn Latré over het werk van Taylor in Trouw (2009)

Wees moreel hoogstaand, interview met ethicus Kris Vanspeybroeck over de relevantie van Taylor voor medewerkers in de zorg in Trouw (2009)

Het project van Charles Taylor, over authenticiteit en de oorsprong van het moderne 'morele zelf', artikel van Paul Smeyers en Willem Lemmens in Ethische Perspectieven.

Blogpost over het rapport dat Charles Taylor voor de overheid van Québec schreef, met diverse links. Zie ook dit korte artikel over de impact van het rapport en het wetenschappelijke artikel Negotiating Identity in a Canadian Context: Islam, Cultural Insecurity and the Bouchard-Taylor Report.

The Engaged Philosopher, artikel dat in gaat op zijn persoonlijke betrokkenheid bij sociale issues.

N.a.v. het winnen van de Templeton Prize door Taylor verscheen Revered Montreal Philosopher filled with 'joy and humility' in de Ottawa Citizen en deze lofuiting door zijn editor Lindsay Waters.

Joep Dohmen heeft aan de Universiteit voor Humanistiek enkele hoorcollege's over het werk van Taylor gegeven die te downloaden zijn als mp3.

Een verzameling van verschillende, met namer oudere, recensies van en artikelen over boeken van Taylor.


Selectieve bibliografie

Lees hier eigen reflecties van Charles Taylor op zijn boeken. Er bestaat een speciale site voor zijn volledige bibliografie.

The Explanation of Behavior (1964)

Hegel (1975)

Hegel and Modern Society (1979)

Philosophical Papers (deel 1 en 2) (1985)

Sources of the Self. The Making of Modern Identity (1989). Vertaald in 2007 als Bronnen van het zelf. De ontstaansgeschiedenis van de moderne identiteit. Recensie door Ger Groot in de NRC en recensie door Gerrit Glas in Beweging.

The Malaise of Modernity. (1992) Ook uitgegeven als The Ethics of Authenticity. Vertaald in het Nederlands als De malaise van de moderniteit. Recensie door Hans Achterhuis. Recensie samen met Sources of the Self.

Multiculturalism and The Politics of Recognition (1994). In het Nederlands vertaald als Multiculturalisme. Artikel over The Politics of Recognition.

Philosophical Arguments (1995). Gedeeltelijk in het Nederlands vertaald als De politieke cultuur van de moderniteit. Recensies Trouw en De Standaard.

A Catholic Modernity? (1999) Recensie door de beroemde godsdienstsocioloog Hans Joas.

Varieties of Religion Today. William James Revisited (2002). In het Nederlands vertaald als Wat betekent religie vandaag? Recensies door filosoof Herman de Dijn in Tertio, door Gert Jan van der Heiden en door Philip Quinn.

Modern Social Imaginaries (2004). In het Nederlands vertaald als Moderniteit in meervoud. Cultuur, samenleving en sociale verbeelding. Recensies in het Engels en Nederlands.

A Secular Age (2007). In 2009 in het Nederlands vertaald als Een seculiere tijd. Geloof en ongeloof in de wereld van nu.

Building the Future. A Time for Reconciliation / Fonder l'avenir. Le temps de la conciliation (2008). Rapport voor de overheid van Québec, geschreven samen met Gérard Bouchard.