“Hoe rijker je identiteit is, hoe meer aspecten je met andere mensen deelt en hoe soepeler je met verschillen om kunt gaan.”

Update: Op 5 juli 2010 (iets korter dan een jaar na de opnames voor onze serie) is Nasr Abu Zayd plotseling overleden aan een infectie. Een In Memoriam vindt u hier.

Nasr Hamid Abu Zayd werd begin jaren ’40 geboren op het Egyptische platteland. Hij maakte carrière als Koranwetenschapper aan de universiteit van Caïro, totdat hij midden jaren ’90 werd beschuldigd van afvalligheid vanwege zijn boeken die de Koranwetenschap poogden te vernieuwen.
Hij vond asiel in Leiden, waar hij een aanstelling kreeg aan de universiteit. Door dit proces en door zijn vernieuwing van het islamitische denken raakte hij wereldwijd bekend. Jonge moslimgeleerden uit de hele wereld kwamen tot zijn dood in 2010 naar hem toe om bij hem te studeren. Zijn onafhankelijke en kritische houding maakten hem tot een opvallende stem in het debat over de islam.

Nasr Hamid Abu Zayd (ook geschreven als Nasr Hamed Abu Zeid en Abu Zaid), geboren in 1943 in een eenvoudig gezin op het Egyptische platteland, viel op jonge leeftijd al op door zijn vroomheid en doordat hij op zijn achtste de volledige Koran uit zijn hoofd kende.

Op latere leeftijd studeerde hij Arabisch en Islamitische studies aan de Universiteit van Caïro, waar hij in 1981 in promoveerde met een thesis over de interpretatie van de Koran. Aan deze universiteit ging hij vervolgens lesgeven. Ook werkte hij periodes als gasthoogleraar in de VS (Philadelphia) en in Japan (Osaka).

Nasr Abu Zayd verwierf gaandeweg steeds meer bekendheid met zijn vernieuwende interpretaties van de Koran. Hij ontwikkelde een hermeneutische methode om de context van het ontstaan van de Koran te onderzoeken, en de Koran literair en taalkundig te bestuderen. Dit historisch onderzoek was voor Abu Zayd essentieel om de betekenis van de teksten te ontsluieren en ze te interpreteren in een hedendaagse context. 

Zijn vrijzinnige Koraninterpretatie wekte irritatie bij sommige invloedrijke figuren in Egypte. Volgens Abu Zayd werd de universiteit van Caïro (niet te verwarren met de islamitische Al Azhar universiteit) in de loop der jaren steeds strenger islamitisch. De geestelijke Ayman Al-Zawahiri (later bekend geworden als lid van Al Qaida) zette een losprijs op zijn hoofd. In 1995 zou Nasr Abu Zayd gepromoveerd worden tot gewoon hoogleraar aan de universiteit van Caïro. Er werden drie rapporten over zijn functioneren geschreven, waarvan er twee positief waren en één kritisch, niet zozeer over zijn academische kwaliteiten, maar vooral over zijn dubieuze status als moslim. Vervolgens werd zijn promotie verhinderd (naar later bekend werd met zeven tegen zes stemmen). Door deze controverse werd hij bekender en begonnen meer geestelijken zich tegen hem te keren. Hij ontving thuis doodsbedreigingen uit de hoek van de Moslimbroederschap, waar hij als kind nog een positief beeld van gehad had vanwege hun sociale betrokkenheid.

In het op deze commotie volgende publieke debat besloten een aantal fundamentalistische critici Abu Zayd aan te klagen voor geloofsafval. Volgens een obscuur wetsartikel, dat daarvoor nooit gebruikt was en nadien ook niet meer, mag een afvallige niet getrouwd zijn met een moslim. Aangezien Abu Zayd net getrouwd was met dr. Ibthal Younis, professor Franse literatuurwetenschap, werd de inzet van de rechtszaak de ontbinding van dat huwelijk. Toen het uiteindelijk tot een veroordeling kwam, peinsden Younis en Abu Zayd er niet over om daadwerkelijk te scheiden. Ze beschouden zichzelf beide als vrome moslims en waren gelukkig met elkaar (de bijzondere en onafscheidelijke liefde tussen hen werd door velen om hen heen opgemerkt als iets unieks).

Door deze veroordeling, en omdat ze zich in Egypte steeds minder veilig voelden, besloten ze het land te verlaten. De Nederlandse arabist Fred Leemhuis, bekend van zijn Koranvertaling, nodigde Abu Zayd uit aan de universiteit van Leiden te doceren, waarop deze inging. Sinds 1995 woonde Abu Zayd met zijn vrouw in Nederland en doceerde hij tot zijn emeritaat in 2010 aan de universiteit Leiden. In het academisch jaar 2000-2001 bekleedde hij daar de Cleveringa wisselleerstoel. In 2004 werd hij daarnaast hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek, waar hij de Ibn Rushd leerstoel Humanisme en Islam bekleedde. Hij was ook verbonden aan het Wissenschaftskolleg zu Berlin.

"Nasr Abu Zaid is een heroïsch figuur, een wetenschapper die alles geriskeerd heeft om de tradities van intellectueel onderzoek en tolerantie te herstellen die zo lang de islamitische cultuur gekarakteriseerd hebben. Voice of an Exile (zijn autobiografie) beschrijft het voortdurende conflict over de toekomst van een wereldreligie, een strijd met grote consequenties voor zowel politiek, religie als wetenschap. Dit boek is werkelijk ontzagwekkend."
- Philip Jenkins, professor Geschiedenis en Religiestudies aan de Pennsylvania State University

LUX

Lux heeft Nasr Abu Zayd geïnterviewd op 18 september 2009 in Leiden en op 7 oktober in Utrecht bij de Universiteit voor Humanistiek. Delen uit deze interviews zijn in onze serie Grote denkers over de toekomst te zien in:
Aflevering 2: Diversiteit
Aflevering 3: Moraal
Aflevering 4: Verbondenheid
Op de pagina's van de afleveringen zijn de uitzendingen terug te zien.

Uit aflevering 1:

“Laten we ’t hebben over de rol van de Koran, want die vormt de heilige schrift van de Islam. De hele discussie of de Koran nu letterlijk de woorden van God zijn, die buiten de geschiedenis altijd al in eeuwigheid hebben bestaan, of dat de Koran het woord van God is, maar gecreëerd in de geschiedenis, dat is al 'n heel oude discussie. Ik ben niet teruggekeerd tot die discussie, ik heb 'm voortgezet, door te zeggen dat we de Koran moeten bekijken in zijn historische context. We begrijpen de boodschap van de Koran niet als we de historische context niet kennen, als we niet weten tot wie de Koran oorspronkelijk gericht was. En vervolgens moeten we bedenken of die boodschap, gericht tot de Arabieren van de 7de eeuw, ook ons iets te zeggen heeft in onze moderne context.

Het idee dat de Koran de letterlijke uitspraken van God zijn, dus net zo eeuwig als God zelf, en één van Gods essentiële kenmerken, werd het dogma. Dat dogma moet gereconstrueerd worden, als we tenminste een nieuwe betekenis willen, één die aansluit op onze moderne vraagstukken. We moeten begrijpen dat we, als we het over het woord van God hebben, niet het menselijke aspect van het communicatieproces moeten negeren. De taal is van mensen, de interpretatie is van mensen, het besluit om een canon te maken van een gegeven openbaring is ook menselijk. Dus als we dat optellen, dan tellen we tenminste drie menselijke aspecten en één goddelijk aspect.”

Uit aflevering 3:

“Er moet iets komen dat niet bepaald wordt door etniciteit of nationaliteit, of dat banden heeft met een bepaalde cultuur. Iets dat de mens aanspreekt als mens. Humanisme dus, maar dan denk ik aan humanisme dat religiositeit niet uitsluit. Dit zijn de ethische waarden die mogelijk zijn: Respect voor de mens, omdat we mens zijn. Onderlinge gelijkheid, louter omdat mensen mensen zijn. Ik vraag mensen niet om sympathie. Ik wil niet dat mensen empathie of sympathie voor me voelen. Ik wil respect van mensen. Ik wil dat mensen die het oneens zijn met mijn ideeën me wel respecteren. Dat mijn ideeën, mijn gedachten, mijn gestalte, mijn identiteit gerespecteerd worden.

We moeten elkaars rechten verdedigen. Vrijheid van meningsuiting, denken en spreken zijn dingen die we allemaal moeten verdedigen. Soms kan vrijheid van meningsuiting een ongemakkelijk gevoel geven. Dan heb ik het over moslims. Ze moeten leren niet in woede te ontsteken over een betoog, zolang de uitlatingen niet racistisch zijn. Afgezien daarvan hebben we alle recht het oneens te zijn. Onenigheid kunnen we alleen democratisch oplossen. Iedereen moet zich actief opstellen om invloed te hebben en het sociale en politieke klimaat
te veranderen en te herconstrueren.”


Links

Officiële pagina van Abu Zayd bij de Universiteit voor Humanistiek.

Pagina op Wikipedia

Weblog over het werk van Abu Zayd, met veel foto's, audio en video, grotendeels in het Arabisch.

Abu Zayd heeft een aantal belangrijke prijzen gewonnen. Zo won hij in 2005 de Ibn Rushd Prijs. Het persbericht ter gelegenheid hiervan vindt u hier. In 2002 won hij de Freedom of Worship Award van het Roosevelt Institute.

Nasr Abu Zayd was de academisch directeur van het International Institute for Qur'anic Studies van de LibForAll Foundation, een wereldwijde organisatie van liberale moslims met als slogan Promoting the Culture of Liberty and Tolerance Worldwide.

Uitgebreide pagina die een introductie biedt op het werk van Abu Zayd op de site Arab Philosophers, inclusief een aantal exclusieve artikelen en interviews.

In Memoriam

Trouw

Martijn de Koning

New York Times

Universiteit voor Humanistiek

Nico Kaptein (Universiteit van Leiden) in ZemZem

Interviews

Korangeleerde vond Abu Zayd vond maatschappij geestelijk dood, interview uit 2009 dat het NRC opnieuw plaatste na zijn overlijden.

Angst voor islam wekt juist fundamentalisme op, interview in NRC Handelsblad (2006) n.a.v. het door hem geschreven WRR-rapport.

Interview in Filosofie Magazine met als kop 'Vrijheid is universeel. Dat kun je ook in de Koran vinden.'

Interview in de Volkskrant uit 1996, kort nadat hij van Egypte naar Leiden verhuisde, met als kop 'Balling uit liefde voor de Koran'.

De domheid van de politiek heeft gezegevierd over verstand en wijsheid (Eutopia 2007).

The Power of Dialogue, vertaling van een interview met Deutsche Welle uit 2004.

Historical Contexts should get Greater Consideration, uitgebreid interview uit 2004.

Dubbelinterview met Tariq Ali (2005).

Nasr Abu Zaid over Tariq Ramadan (2008).

Artikelen en lezingen

The Qur'an: God and Man in Communication. Inaugurale rede voor de Cleveringa leerstoel.

Opinie artikel van de hand van Nasr Abu Zayd n.a.v. controversiële uitspraken van de paus in Regensburg in 2006, onder de titel 'Niet opgaan in de verschillen, maar de overeenkomsten benadrukken.'

The Others: Who are they, and what to do with them? Lezing (2008) over blasfemie, ketterij en afvalligheid in relatie tot de Koran.

Heaven which way? Artikel uit de Egyptische krant Al-Ahram, in een special n.a.v. de aanslag op het WTC in New York (2002).

Islam, Muslims and the West: Religion and Secularism; From Polarization to Negotiation. Essay (2004) behorende bij een lezing die hij hield voor een conferentie van Initiatives of Change.

Peace and Religion, lezing (2007).

The Qur'anic Concept of Justice

Religie is geen gevangenis, verslag van gespreksavond (2008)

Over Abu Zayd

Nasr Hamid Abu Zayd: A Critical Theologist Fighting for Justice. Artikel uit de Jakarta Post (2007) n.a.v. een conferentie waaraan Abu Zayd onder druk van extremistische moslims zijn bijdrage moest afzeggen.

Lives torn apart in battle for the soul of the Arab World. Artikel van Mona Eltahawy in The Guardian over de gedwongen scheiding van Abu Zayd en zijn vrouw (1999).

Ellian en Cliteur versus Nasr Abu Zayd, kritisch artikel over de kritiek van de Leidse hoogleraren Paul Cliteur en Afshin Ellian op hun collega (2007).

Abu Zayd plaatst Koran in historische context, artikel uit serie van de Wereldomroep over moderne moslimdenkers (2006).

Stuk van Manuela Kalsky over Abu Zayd.

Audio en video

Brief aan God (tekst en audio) die hij voor de NMO schreef.

Abu Zayd is één van de geportretteerden in de IKON Profiel uitzending Nederland als gastheer, waarin hij ondermeer vertelt over hoe ontroerd hij was toen zijn studenten hem in het Nederlands toezongen voor zijn zestigste verjaardag.

Selectieve bibliografie

De meeste van Abu Zayd's boeken zijn alleen in het Arabisch verschenen. Voor een overzicht tot 2002 zie hier.

Vernieuwing in het islamitisch denken (1996). Dit boek bestaat door Rob en Fred Leemhuis vertaalde hoofdsstukken en artikelen uit zijn Arabischtalige werk. Recensie (Volkskrant).

Ein Leben met dem Islam (1999), in het Nederlands vertaald als Mijn leven met de islam (2002), autobiografie gebaseerd op een serie interviews. Recensie door Sjoerd de Jong in NRC. Zie ook deze recensie van Eildert Mulder in Trouw.

Voice of an Exile: Reflections on Islam (2004). Engelstalige autobiografie

Rethinking the Qur'an: Towards a Humanistic Hermaneutics (2004). Recensie (NRC).

The Reformation of Islamic Thought: A critical historical analysis (2006) Verkenning die hij in opdracht van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid schreef en dat in zijn geheel online te lezen is. Hij schrijft in dit rapport over de ontwikkeling van het islamitische denken en beschrijft een aantal vernieuwers hiervan. Hij wijdt het laatste hoofdstuk aan zichzelf.

Muhammed und die Zeichen Gottes: Der Koran und die Zukunft des Islam (2008). Engelstalige recensie

Abu Zayd derde van links